حسین(ع)، مظهر و مفسر حریت و آزادگی

 

ج- رموز بیخودی ، زبان  گویای  اسرار کربلا

این  منظومه  که  مکمل  کتاب  اسرار خودی  است  و در سال  ۱۹۱۶ منتشر شد، جنبه  اجتماعی  دارد و در حقیقت  درس  اقبال  به  جامعه  می باشد و می خواهد که  جامعه  هم  به  مانند فرد، محکم  و قوی  باشد و می گوید که  ملت  هم  به  مانند فرد می باشد و همچنان  که  در زندگی  افراد، جلب  نفع  و دفع  ضرر و آرزو و عشق  وجود دارد و خودی خود  را می توان  پرورش  داد، همین  طور هم  حیات  ملل  و اقوام  از این  احساسات  برخوردار است  و باید برای  تربیت  و استحکام  آن  مجاهده  کرد و انتهای  کمال  حیات  ملی  به  مانند جذبات  فردی  و در قلب  مشترک  ملت  امکان پذیر است .

در مقدمه  این  کتاب ، از ارتباط  فرد با ملت  و جماعت  گفتگو کرده و  اجتماع  و جمعیت  را می ستاید و می گوید که  آن  فردی  که  خودی  خود را پرورش  داده  و رشد کرده ، باید در ملت  و اجتماع  خویش  ذوب  شود و سبب  قوام  ملت  گردد و ملّت  واقعی  «جامعه  اسلامیه » است  که  باید هر قومی  در آن  جذب  و از خود بی خود شده،  یک  ملت  واحد و آزاد و قوی  بسازد. (مقتدری، ۱۳۲۶ش، ص ۴۹)

این  مثنوی  همچون  اسرار خودی،  از لحاظ  لفظ  و معنی  به  پیروی  مثنوی  مولوی  سروده  شده  و آکنده  از مفاهیم  عالی  عرفانی  و افکار تازه ی  حکمت  و تفسیر آیات  و احادیث  است  که  با چاشنی  داستان ها و امثال ، یادِ مثنوی  مولانا و حکایات  آمده  در آثار عطار را پیش  چشم  خواننده  زنده  می کند. اقبال  در رموز بی خودی  به  وضوح  خودشناسی  و شناخت  هویّت  انسانی  را تبیین  می کند و می گوید که همین  خودها می بایست  در ضمن  خصوصیات  فردی  نیروی  همبسته  و واحدی  را به  وجود آورند که  منتهی  به  یکپارچگی  جامعه  اسلامی  شود.

زیرا به  اعتقاد وی،  فقط  وحدت  اسلامی  است  که  می تواند چراغ  هدایت  را فرا راه  جامعه ی  انسانی  قرار دهد. به  این  جهت  است  که  از همان  آغاز مثنوی ، ارزش های  دینی  و زندگی  در سایه ی  اتحاد را تبلیغ  می کند و از تک  روی  و تفرقه  به  شدت  انتقاد می نماید. وطن  را وطن  اسلامی  می داند و محور اساسی  جهان  اسلام  را قرآن  و متابعت  از حضرت  محمد(ص) را برای  نیل  به  سعادت  فریضه  می شمارد.

اقبال  از واژه  «خودی » معنای  تازه ای  را اراده  می کند که  این  معنا در زبان  فارسی  تا حدودی  مهجور است . او نگران  بود که  مبادا تأکید بر «خود» جنبه  فردیت  را پیش  کشد و منتهی  به  ایجاد انگیزش  در فرد برای  جدا شدن  و بریدن  از نظام  اجتماعی گردد؛ به  همین  روی  مثنوی  «رموز بی خودی » را سرود و یک  بار دیگر  معنای  تازه ای  را بر دوش  واژه ی  «بی  خودی » نهاد (برنی، ۱۳۶۴ش، صص ۳۷-۳۶). جالب  این  که  اقبال  خود در انتخاب  عنوان  «رموز بی خودی » برای  مثنویش  به  پیر روم  مولوی  تأسی  کرده،  آنجا که  می فرماید:

جهد کن  در بی خودی  خود را بیاب

زودتر و اللّه  اعلم  بالصّواب

(اقبال، ۱۳۸۱ش، ص ۵۵)

اقبال  در این  مثنوی  است  که  پرده  از معنای  حریّت  اسلامیه  به  استناد حادثه  کربلا برداشته  و با تقابل  دو مفهوم  عشق  و عقل  و تبیین  مصادیق  واقعی  آن  در خارج ، اسرار کربلا را بازگو کرده  و به  جامعه  درس  حریّت  و آزادگی  آموخته  تا همچون  حسین بن علی(رض) با خون  خود مفسّر و رمزگشای  قرآن  باشند.

حریّت  اسلامیه  و سرّ حادثه  کربلا در رموز بیخودی

در آغاز اشعار، اقبال  در باب  «معنی  حریّت  اسلامیه  و سرّ حادثه  کربلا» این  جمله ی  زیبا آمده  است : «جان بازی  حسین  در کربلا و قیام  او در برابر استبداد، جلوه ای  است  از عشق  و ایمان  و درسی  است  به  همه ی  شیفتگان  حق  و عدالت  عریان ». سپس  اقبال  این  گونه  اشعار نغز و زیبای  خود را می سراید:

هر که  پیمان  با هوالموجود بست

گردنش  از بندِ هر معبود رست

مؤمن  از عشق  است  و عشق  از مؤمن  است

عشق  را ناممکن  ما ممکن  است

عقل  سفاک  است  و او سفاک تر

پاک تر چالاک تر بی باک تر

عقل  در پیچاک  اسباب  و علل

عشق  چوگان  باز میدان  عمل

عشق  صید از زور بازو افکند

عقل  مکّار است  و دامی  می زند

عقل  را سرمایه  از بیم  و شک  است

عشق  را عزم  و یقین  لا ینفک  است

آن  کند تعمیر تا ویران  کند

این  کند ویران  که  آبادان  کند

عقل  چون  باد است  ارزان  در جهان

عشق  کمیاب  و بهای  او گران

عقل  محکم  از اساس  چون  و چند

عشق  عریان  از لباس  چون  و چند

عقل  می گوید که  خود را پیش  کن

عشق  گوید امتحان  خویش  کن

عقل  با غیر آشنا از اکتساب

عشق  از فضل  است  و با خود در حساب

عقل  گوید شاد شو آباد شو

عشق  گوید بنده  شو آزاد شو

عشق  را آرام  جان  حریّت  است

ناقه اش  را ساربان  حریّت  است

 (همان، ص ۷۴)

اقبال  با این  مقدمه  که  جنگ  دیرینه  عقل  و عشق  را بیان  می کند، نمونه  کامل  حریّت  را  حسین(رض) معرفی  می کند و عشق  را در برابر عقل  می نهد:

آن  شنیدستی  که  هنگام  نبرد

عشق  با عقل  هوس  پرور چه  کرد

آن  عاشقان  پوربتول

سرو آزادی  ز بستان  رسول

الله  اللّه  بای  بسم  اللّه  پدر

معنی  «ذِبْخ  عظیم » آمد پسر

بهر آن  شهزاده خیر الملل

  دوش  خیرالمرسلین  «نعم  الجمل »

سرخ  رو عشق  غیور از خون  او

شوخی  این  مصرع  از مضمون  اوج

در میان  اُمّت  کیوان  جناب

همچو حرف  «قل  هو اللّه » در کتاب

موسی  و فرعون  و شبّیر و یزید

این  دو قوّت  از حیات  آید پدید

زنده  حق  از قوّت  شبیری  است

  باطل  آخر داغ  حسرت  میری  است

چون  خلافت  رشته  از قرآن  گسیخته

حریّت  را زهر اندر کام  ریخت

خاست  آن  سَرْ جلْوه  خیرُ الاُمَم

چون  سحاب  قبله  باران  در قدم

بر زمین  کربلا بارید و رفت

  لاله  در ویرانه ها کارید و رفت

تا قیامت  قطع  استبداد کرد

موج  خون  او چمن  ایجاد کرد

بهر حق  در خاک  و خون  غلطیده  است

پس  بنای  «لااله » گردیده  است

مدعایش  سلطنت  بودی  اگر

خود نکردی  با چنین  سامان  سفر

دشمنان  چون  ریگ  صحرا «لا تعد»

دوستان  او به  یزدان  هم  عدد

سرّ ابراهیم  و اسماعیل  بود

یعنی  آن  اجمال  را تفصیل  بود

عزم  او چون  کوهساران  استوار

پایدار و تند سیر و کامگار

تیغ  بهر عزّت  و دینست  و بس

  مقصد او حفظ  آیین  است  و بس

ماسوالله  را مسلمان  بنده  نیست

پیش  فرعونی  سرش  افکنده  نیست

خون  او تفسیر این  اسرار کرد

ملّت  خوابیده  را بیدار کرد

تیغ  «لا» چون  از میان  بیرون  کشید

از رگ  ارباب  باطل  خون  کشید

نقش  الّا اللّه  بر صحرا نوشت

سطر عنوان  نجات  ما نوشت

رمز قرآن  از حسین  آموختیم

ز آتش  او شعله ها اندوختیم

شوکت  شام  و فر بغداد رفت

  سطوت  غرناطه  هم  از یاد رفت

تار ما از زخمه اش  لرزان  هنوز

تازه  از تکبیر او ایمان  هنوز

ای  صبا ای  پیک  دور افتادگان

اشک  ما بر خاک  پاک  او رسان

(همان، صص ۷۴-۷۵)

این  اشعار حقایقی  بود که  فکر و اندیشه  اقبال  درباره ی  «سرّ حادثه  کربلا» را گزارش  نمود. اینک  می بینیم  چقدر زیبا اقبال  لاهوری  تضاد میان  «عشق  و عقل » و «منطق  و اشراق » را بیان  داشته  است ، تضاد و تناقضی  که  گذشتگان  عرفان  نیز بدان  توجه  خاصی  داشته اند و همواره  «جنگ » عشق  و عقل  را مطرح  و بالاخره  به  پیروزی  «عشق » بر «عقل » نوید داده اند. شیخ  احمد غزالی ، فخرالدین  عراقی ، عزیز نسفی ، شاه  نعمت  الله  ولی، عبدالرحمان  جامی، نجم  الدین  دایه و مولوی ، پیر و مرشد اقبال  جزو کسانی  بوده اند که  در زمینه  «عشق  و عقل » رساله ها و منظومه ها ساختند و پرداختند.

 البته  تأثیر مولوی  بر اقبال  در خصوص  «مفهوم  عشق » بسیار بیش  از سایر عرفا بوده  است . «عشق » همچون  «خود» در مرکز فلسفه  اقبال  جای  دارد. مفهوم  عشق  از نظر اقبال،  همان -گونه  که  در اشعار عارفانه ی  وی  مشاهده  شد، مفهومی  کاملاً متفاوت  از مفهوم  سنتی  عشق  در ادبیات  فارسی- هندی  دارد. در نظر او، واژه ی  عشق  متضمن  مفهوم  خلاقیت ، تمایل  به  تعالی  و کوششی  بی انقطاع  برای  حصول  به  کمال  است . عشق  به  حیات  معنا و قوام  می بخشد، عالی ترین  مدارج  عشق ، خلق  ارزش ها و آرمان ها و کوشش  برای  تحقق  بخشیدن  به  آن  آرمان هاست :

عشق  آیین  حیات  عالم  است

امتزاج  سالمات  عالم  است

اقبال  در این  ابیات  نیز با تأثیرپذیری  از مولوی  به  جنبه های  منفی  عقل  تأکید دارد و آن  را در رسیدن  به  اهداف  عالی  کارساز نمی داند و بر «دنیوی  بودن » و غلبه «مصلحت  گرایی » آن  اعتراف  می کند، مگر اکسیر عشق  مدد رساند و وی  را از این  همه  نواقص  که  خود بر شمرد نجات  دهد. ابیات  اقبال،  خود گویای  حقایق  است  و بنابراین نیازی  به  توضیح  نیست،  هر چند مجال  شرح  و تفسیر گسترده  نیز فراهم  نمی باشد. اقبال  بند اول  سخنانش  را با این  بیت  خاتمه  می دهد:

عشق  را آرام  جان  حُریّت  است

ناقه اش  را ساربان  حریت  است  (همان، ۷۴)

حریّت  چیست  و مصداق  آن  چه  کسی  می تواند باشد؟ عرفا تعاریف  گوناگونی  از«حریت » به  دست  داده اند؛ از جمله  گفته اند: «الحُریّه : اشاره  الی  نهایه  التَّحقُّق  بالعبودیّه  للّه  تعالی » یعنی  پایان  تحقق  عبودیت  الهی  را حریّت  می دانند. جنید بغدادی  گوید: «آخِرُ مَقام  العارف  الحرّیه » پایان  مقام  و مرتبه  عارف،  رسیدن  به  «حرّیت » است . (سرّاج طوسی، ۱۹۶۰م، ص ۴۵۰)  محمد غزالی  می گوید: «والحریه  اِقامه  حقوق  العبودیّه  فتکون  لِلّه  عَبْداً و عِنْدَ غیرِه  حُرَّاً» یعنی  حریت  برپای  داشتن  حقوق  عبودیت  است،  بدین  معنی  که انسان  بنده  ی خدا باشد و از قید بندگی  غیر او، آزاد باشد. (غزّالی، ۱۳۴۷ق، ص ۶۵)

 ابن  عربی  در رساله  «اصطلاحات  عرفانی » خود در تعریف  حریّت  می نویسد: «الحریه  اقامه  حقوق  العبودیّه  لِلّه  تعالی  فهو حُرٌّ عَن  ماسِوَی اللّه ». که  همان  تعریف غزالی  را القاء می کند. (ابن عربی، ۱۹۴۸م، ص ۱۱) عزالدین  کاشانی  نیز در «شرح  منازل  السائرین » می نویسد: «الحرّیه  هِی  الانطلاق  عَن  رِق  الاغیار». حریت  یعنی  آزاد شدن  از قید بندگی  اغیار (جز خدا). (کاشانی، ۱۸۴۵م، ص ۳۶)

با این  مقدمات،  اقبال  لاهوری  در جنگ  بین  عشق  و عقل  و  حسین(رض)  و یزید، به  موضوع  اصلی  حادثه  کربلا و تبیین  مبانی  عرفانی  آن  می پردازد:

آن  شنیدستی  که  هنگام  نبرد

عشق  با عقل  هوس  پرور چه  کرد

آن  عاشقان  پور بتول

سرو آزادی  ز بستان  رسول

(اقبال، ۱۳۸۱ش، ص ۷۴)

اقبال  تا پایان  آخرین  ابیات،  به  گشادن  اسرار کربلا اهتمام  می ورزد و با مطلعی  زیبا نبرد  حسین(رض) را با یزید، نبرد بی پایان  عشق  با عقل  هوس  پرور می بیند و پسر حضرت  زهرا(رض) را «  عاشقان » الی  اللّه  می نامد و معتقد است  ترانه  «عشق » از مضمون  شهادت  حسین(رض)  پرمعنی  و دلاویز و گیرا شده  است :

سرخ  رو عشق  غیور از خون او

شوخی  این  مصرع  از مضمون  او

(همان، ص ۷۴)

اقبال  بر این  باور است   همان  طور که  سوره  اخلاص،  خلاصه  و جوهر قرآن  است ، حسین(رض)  نیز خلاصه  و جوهر امّت  محمدی(ص) است  و توضیح  می دهد هنگامی  که  خلافت  رشته ی  خود را از فرمان  خدا یعنی  قرآن  کریم  گسیخت  و تبدیل  به  ملوکیّت  شد، ناگزیر حسین(رض)  قیام  کرد و خود را فدا نمود و سمبل  و نماد جاودانه  «حریّت » شد. از این رو،  حسین(رض)  همچون  باران  رحمت  بر زمین  کربلا بارید و با خون  خود، آن  را آبیاری  کرد و لاله  آزادگی  و حریّت  را کارید و از این  راه،  گلستانی  در دل  مؤمنان  پدید آورد تا برای  همیشه  قطع  استبداد کنند و به  تعبیری  زیباتر، حسین (رض) چمن  زاری  درست  کرد تا در آن،  هیچ  استبدادی  رشد و نمو نکند و لذا فرهنگ  حسینی  جلوی  رشد استبداد را می گیرد:

تا قیامت  قطع  استبداد کرد

موج  خون  او چمن  ایجاد کرد

(همان، ص ۷۵)

اقبال  سپس  آن گاه   حسین(رض)  را سرّ حضرت  ابراهیم(ع)  و اسماعیل(ع)  می داند؛ بدین  معنی  که  حضرت  ابراهیم(ع)  در راه  اجرای  فرمان  حق  خواست  فرزند خود را قربانی  کند، ولی  حسین(رض)  خود و فرزندان  و برادران  و نزدیکترین  کسانش  را فدای  حق  و احیای  اسلام  کرد. نکته  نغز و زیبای  دیدگاه  اقبال  این  است  که  برخلاف  مشهور معتقد است  که  دشمنان  حسین(رض)،  مقتول  وی شدند نه  این  که   حسین(رض)  مقتول  آنان  باشد و با این  تعبیر پارادوکس  اندیشه  عرفانی  را نشانه  می رود:

خون  او تفسیر این  اسرار کرد

ملّت  خوابیده  را بیدار کرد

تیغ  «لا» چون  از میان  بیرون  کشید

از رگ  ارباب  باطل  خون  کشید

(همان)

و سپس  نتیجه گیری  می کند که  با نابودی  ارباب  باطل :

نقش  الّا اللّه  بر صحرا نوشت

سطرِ عنوان  نجات  ما نوشت

(همان)

در پایان  ابیات،  اقبال  می گوید رموز قرآن  را  حسین(رض)  به  ما آموخت  و آتش  نهضت های  انقلابی  را او شعله ور ساخت  و با آن  که  جاه  و جلال  و قدرت  خلافت های  دمشق  و بغداد و غرناطه  از یاد رفت،  ولی  فریاد و عظمت  آزادگی  و مبارزه  حسینی  هنوز به  گوش  می رسد.

د.  حسین(رض)،  مظهر و مفسر حریت  و آزادگی

اقبال  در بیان  اسرار کربلا و حادثه  عاشورا بر حریّت  و آزادگی  تکیه  می کند. روشنگر معنی  حریّت  اسلامی  بیان  رسای  حضرت  حسین (رض) است  که  فرمود: «آزاد آفریده  شده ای  پس  آزاد باش  و آزاده .» و تفسیر حریّت ، قیام  بی مانند آن  حضرت  در کربلا است که  به  حقیقت،  از حوادث  کم  نظیر تاریخ  است . اقبال  می گوید که هر کس  با خدا پیمان  بسته ، گردنش  از بند هر معبود دیگر رسته :

هر که  پیمان  با هوالموجود بست

گردنش  از بند هر معبود رست

مؤمن  از عشق  است  و عشق  از مؤمن  است

عشق  را نا ممکن  ما ممکن  است

عشق  را آرام  جان  حریت  است

 ناقه اش  را ساربان  حریّت  است

(همان، ص ۷۴)

سرور آزادگان   حسین(رض)  قیام  فرمود تا رشته ی  استبداد و زورگویی  را قطع  کند و نهال  آزادگی  و برابری  را با خون  مقدس  خود آبیاری  نماید:

آن  عاشقان  پور بتول

سرو آزادی  ز بستان  رسول

سرخ  رو عشق  غیور از خون  او

شوخی  این  مصرع  از مضمون  او

(همان)

حسین(رض) بنده ی  مؤمن  خدا بود و از ماسوی  گسسته  و به  خدا پیوسته است :

ما سوی  اللّه  را مسلمان  بنده  نیست

پیش  فرعونی  سرش  افکنده  نیست

(همان، ص ۷۵)

بنابراین   حسین(رض)  با این  ویژگی ها، مفسّر اسرار حریّت  و آزادگی  اسلام  است ؛ همچنان  که  رمز قرآن  نیز هست  و ما رمز لطیف  قرآن  را از حسین  باید بیاموزیم . مهاتما گاندی ، رهبر فقید هندوستان  و هم  سنگر اقبال  لاهوری  در آزادی  هند افتخار می کند که  تاریخ  نهضت  کربلا را خوانده  و از آن  درس  آزادگی  و حریّت  آموخته  و می گوید: «هر قومی  که  بخواهد به  آزادی  واقعی  برسد باید از زندگی  حسین (رض) سرمشق  بگیرد.» حسین  با خون  خود، رمز «لااله  الّااللّه » را بر صحیفه ی  روزگار، دیگر بار نقش  کرد و عاشقانه  در راه  حقیقت  و آزادی  از همه  چیز گذشت :

رمز قرآن  از حسین  آموختیم

ز آتش  او شعله ها اندوختیم

تار ما از زخمه اش  لرزان  هنوز

تازه  از تکبیر او ایمان  هنوز

ای  صبا ای  پیک  دور افتادگان

اشک  ما بر خاک  پاک  او رسان

  (همان)

رمز قرآن  آموختن  از حسین،  تأسی  و پیروی  از قرآن   و اجرای  احکام  آن است . بنابراین کمترین  درس  این  نهضت  این  است  که  قرآن  از حجاب های  حاکم  بر آن  رها شود. در این راستا، اقبال  می گوید:

به  بند صوفی  و ملّا اسیری

حیات  از حکمت  قرآن  نگیری

 به   آیاتش   ترا  کاری   جز این  نیست

که  از یاسین  او آسان  بمیری !!

(همان، ص ۴۵۷)

و در جای  دیگر در نقد صوفیان  و ملّاها و به  عبارت  دیگر علیه  فقها و علمای  وقت  که  کتاب  فرقان  را تبدیل  به  یک  کتاب  پر رمز و راز و غیر قابل  فهم  کرده اند و خودشان  نیز از آن  بهره  ندارند، می فرماید:

ز من  بر صوفی  و ملّا سلامی

که  پیغام  خدا گفتند ما را

ولی  تأویل شان  در حیرت  انداخت

خدا و جبرییل  و مصطفی  را

(همان، ص ۴۵۸)

بنابراین نگاه  اقبال  به  عنوان  مصلح  نسبت  به  قرآن  کریم  غیر از نگاه  صوفی  و ملّاست . وی  در نقش  سازنده  قرآن  و تأثیر آن  در جان ها می سراید:

نقش  قرآن  چون  که  بر عالم  نشست

نقشه های  پاپ  و کاهن  را شکست

فاش  گویم  آن  چه  در دل  مضمر است

این  کتابی  نیست  چیزی  دیگر است

  چون  که  در جان  رفت ، جان  دیگر شود

جان  چو دیگر شد، جهان  دیگر شود

و نیز در رموز بیخودی  می گوید:

ای  گرفتار رسوم  ایمان  تو

شیوه های  کافری  زندان  تو

(همان، ص ۸۳)

گر تو می خواهی  مسلمان  زیستن

نیست  ممکن  جز به  قرآن  زیستن

 (همان، ص ۸۴)

به  هر روی  نهضت   حسین(رض) در نظر اقبال،  حرکتی  حریت خواهی  و آزادی خواهی  بوده  است. از بعد سیاسی  و اجتماعی،  شهادت  عظیم  آن  حضرت  برای  افراد مظلوم  و محروم  همواره  سرمشق  فراهم  می سازد که  آنان  برای  ایفای  حقوق  خود قیام  نمایند و از کسی  باک  نداشته  باشند. اقبال  واقعه ی  کربلا را با ایجاز بیان  می کند، امّا پر مغز و پربار و مضمرات  آن  را عرضه  می دارد و برای  نخستین  بار، نهضت   حسین(رض)  را در ادب  منظوم  فارسی  (پس  از مولانا) با اندیشه های  عرفانی  آمیخته  است .

البته  در دوره ی  معاصر، عُمّان  سامانی  نیز در «گنجینه  الاسرار» به  حادثه ی  کربلا از دیدگاه  عرفانی  پرداخته  و مطالب  جالبی  را مطرح  کرده  است . خلق  منظومه  «گنجینه الاسرار» در سال های  آغازین  قرن  چهاردهم  هجری  قمری (سال  ۱۳۰۵ ه‍.ق. ) توسط  نوراللّه  متخلص  به  عُمّان  سامانی  و از دیار اصفهان  موجب  شد که  حادثه  کربلا با همه ی  جزئیاتش  و به  ویژه  شخصیت   حسین(رض) وارد حوزه ی  مبانی  عرفانی  شود و بنابراین سامانی  «بر مذاق  اهل  توحید» بر مبنای مقصود عرفا از تجلّی  اول  و دوّم  سخن  می گوید و تقریباً ویژگی های  انسان  کامل  مورد نظر عرفا را بر  حسین(رض)  منطبق  دانسته  و وی  را «وَلِی  کامل،  الزبده  السعداء و سیّدالشهداء» می نامد. (سامانی، ۱۳۷۵ش، صص ۱۰-۱۴ و ۴۱-۴۴)

در سروده های  اقبال  نیز نام  حسین(رض) غالباً نمادی از حقیقت  و راستی است  که  با نادرستی  و نیرنگ  در نبرد است . همچنان  که  در مثنوی  «پس  چه  باید کرد» اقبال  درمبحث  «فقر» که  از دیدگاه  عرفانی  بدان  پرداخته  می گوید:

چیست  فقر ای  بندگان  آب  و گل

یک  نگاه  راه  بین ، یک  زنده  دل

فقر، کار خویش  را سنجیدن  است

بر دو حرف  لا اله  پیچیدن  است

فقر، خیبرگیر با نان  شعیر

بسته ی  فتراک  او سلطان  و میر

(اقبال لاهوری، ۱۳۸۱ش، صص ۳۹۵-۳۹۶٫)

سپس  گوید:

فقر چون  عریان  شود زیر سپهر

از نهیب  او بلرزد ماه  و مهر

فقر عریان ، گرمی  بدر و حنین

فقر عریان ، بانگ  تکبیر حسین

(همان، ص ۳۹۷)

بانگ  تکبیر حسین،  فریاد مبارزه طلبی  حسین(رض) در روز عاشورا بود که  پس  از آن  واقعه ، در جنگ های  مسلمانان  به  صورت  نشانه ای  برای  مبارزه طلبی  درآمد. اللّه اکبر، که  گواهی  دادن  بر عظمت  و بزرگی  خداست ، به  طور ضمنی ، نفی  کارآیی  علت های  ثانوی  را معنی  می دهد.

در رموز بیخودی ، اقبال  ناطق  به  این  حقیقت  توجه می کند :

تیغ  «لا» چون  از میان  بیرون  کشید

از رگ  ارباب  باطل  خون  کشید

تا قیامت  قطع  استبداد کرد

موج  خون  او چمن  ایجاد کرد

نقش  الّا اللّه  در صحرا نوشت

سطر عنوان  نجات  ما نوشت

ستر قران  از حسین  آموختیم

ز آتش  او شعله ها اندوختیم

  تار ما از زخمه اش  لرزان  هنوز

تازه  از تکبیر او، ایمان  هنوز

(همان، ۷۵)

نتیجه گیری

نتیجه آموزه های اقبال لاهوری در معرفی حسین بن علی(رض) به جامعه جهانی را می توان چنین خلاصه نمود:

۱٫ شهدای فی سبیل الله زنده و جاویدند.

۲٫ دو نوع حیات مقصود است: حیات جاوید و مستدام و حیات طبیعی که با مرگ تمام می شود، اما حیات جاویدان و مستدام تازه پس از مرگ آغاز می شود.

۳٫ تحقق و معنی دقیق آزادی در فرهنگ ایثار و شهادت: شهید همه را از بند رقیّت و بردگی و بندگی غیر خدا نجات می دهد.

۴٫ در تاریخ بشر، عشق و عقل همواره دچار تعارض بوده  و گاهی یکی بر دیگری پیروز شده اند، اما از دیدگاه اقبال، عشق پیروز جاودانی است و عقل مصلحت اندیش ناتوان از ادراک حیات جاودانی.

۵٫ خودشناسی و بیخودی در سرّ حادثه کربلا نهفته است و انسان ها به خوبی به پیچیدگی های «خود» و «بیخودی» آشنا می شوند.

مراجع

کتابنامه

ابن عربی، محی الدین ابوعبدالله، کتاب اصطلاح الصوفیّه، حیدرآباد، دکن، ۱۹۴۸م.
ابوالغنایم کاشانی، کمال الدین، کتاب اصطلاحات صوفیّه، تحقیق الویس اسپرنگر، هند، کلکته، ۱۸۴۵م.
اقبال لاهوری، محمد، احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام؛ تهران، کانون نشر و پژوهش های اسلامی، بی تا.
_____________، بازسازی اندیشه دینی در اسلام؛ ترجمه محمد بقائی(ماکان)، تهران، ماکان، ۱۳۶۸ش.
_____________، کلیّات  اشعار فارسی،  به  کوشش  احمد سروش ، تهران، انتشارات سنایی، ۱۳۸۱ش.
_____________،  نامه ها و نگاشته های اقبال لاهوری، به کوشش بشیر احمددار، ترجمه عبدالله ظهیری؛ مشهد، جاوید، ۱۳۶۸ش.
ایوب ، خواجه،  اسرار الغیوب  (شرح  مثنوی  معنوی )، تصحیح  و تحشیه  دکتر محمد جواد شریعت ، بی نا،  بی تا
برنی ، سید مظفرحسین،  نقش  اقبال  در ادب  پارسی  ـ هندی ؛ ترجمه مهدی  افشار، تهران ، وزارت  ارشاد اسلامی  (اداره  کل  انتشارات  و تبلیغات )، ۱۳۶۴ ش .
رضوی ، سید سبط حسن،  فارسی  گویان  پاکستان،  ج  اول، راولپندی ، انتشارات  مرکز تحقیقات  فارسی  ایران  و پاکستان ، ۱۳۵۳ش .
زرین  کوب ، عبدالحسین،  پله  پله  تا ملاقات  خدا (درباره  زندگی ، اندیشه  و سلوک  مولانا جلال  الدین رومی )، تهران ، انتشارات  علمی ، ۱۳۷۲ ش .
سامانی ، عُمّان،  گنجینه  الاسرار، به  خط  محمدعلی  فرزبود، تهران ، سروش ، ۱۳۷۵ ش .
سراج طوسی، ابونصر، کتاب اللمح، تحقیق عبدالحلیم محمود و طه سرور؛ قاهره، دارالکتب الحدیثه بمصر، ۱۹۶۰م.
عرفانی، خواجه عبدالحمید، رومی عصر (شرح احوال و آثار علامه محمد اقبال، شاعر ملی پاکستان)، با مقدمه سعید نفیسی، تهران، کانون معرفت، ۱۳۳۲ش.
غزالی، محمد، الاِملاء فی اشکالات الاحیاء، قاهره، الحلبی بمصر، ۱۳۴۷ق.
مقتدری ، محمدتقی،  اقبال  متفکّر و شاعر اسلام ؛ تهران ، سازمان  مستقل  چاپ خانه  دولتی  ایران ، ۱۳۲۶ ش .
مولوی، جلال  الدین  محمد، کلیّات  شمس  یا دیوان  کبیر؛ با تصحیحات  و حواشی  بدیع الزمان  فروزانفر، تهران ، چاپ  دانشگاه  تهران ، ۱۳۴۰ش .

_______________، مثنوی  معنوی ، به  سعی  و اهتمام  رینولد نیکلسون ، با مقدمه  بدیع  الزمان  فروزانفر، تهران ، نشر ثالث ، ۱۳۷۸ش .

نویسنده:

نادر کریمیان سردشتی: عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری – از اهل سنت

فصلنامه حبل المتین شماره ۱۶

انتهای متن./

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *